φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΤΑ κρισιμότερα από τα ερωτήματα αυτά δεν έχουν διατυπωθεί μέχρι τώρα, απ’ όσο είμαι σε θέση να γνωρίζω. Αίρω τις επιφυλάξεις μου και ομιλώ με βεβαιότητα – δεν έχουν διατυπωθεί. Διότι, εάν είχαν διατυπωθεί, θα γνωρίζαμε τις απαντήσεις. Αλλά δεν τις γνωρίζουμε – θα εξαιρέσουμε τα λιγότερο κρίσιμα ερωτήματα “γιατί τον Ιούλιο/Αύγουστο;”, “γιατί μόνο άνδρες;” και “γιατί μόνο αριστοκράτες (πλούσιοι και ισχυροί) άνδρες;”. Οι αθλητικοί αγώνες στην Ολυμπία διεξάγονταν το καλοκαίρι διότι τότε μόνο μπορούσαν να ταξιδέψουν, να διανυκτερεύσουν στην ύπαιθρο, χωρίς να βρέχονται και να κρυώνουν – το ταξίδι διαρκούσε πολλές μέρες, με τα πόδια. Από την Αθήνα για να πας στην Ολυμπία, μέσω Αργολίδας και Αρκαδίας, ήθελες 7-10 μέρες και άλλες τόσες να επιστρέψεις. Οι αθλητές που συμμετείχαν έπρεπε να είναι εκεί ένα μήνα πριν. Οι θεατές έπρεπε να είναι κάποιες μέρες πριν την έναρξη των αγώνων για να προλάβουν να βρουν μέρος να κατασκηνώσουν και δεν έφευγαν αμέσως με τη λήξη τους. Συμμετείχαν μόνο άνδρες γιατί τα αγωνίσματα ήταν στρατιωτικές ασκήσεις, και σε αυτές επιδίδονταν μόνο οι πολεμιστές, οι οπλίται. Οι γυναίκες ήταν αποκλεισμένες από τις δημόσιες δραστηριότητες των ανδρών, την πολιτική, τον πόλεμο, τους αθλητικούς αγώνες. Άλλωστε, το ταξίδι διαρκούσε πολύ και δεν θα μπορούσαν να φύγουν από το σπίτι – ήταν επιφορτισμένες με το καθήκον της επιτήρησης του οίκου, του νοικουριού. Και γιατί συμμετείχαν και παρακολουθούσαν τους αγώνες μόνο οι πλούσιοι και οι ισχυροί, οι αριστοκράτες γαιοκτήμονες; Γιατί το κόστος του ταξιδιού ήταν μεγάλο, γιατί μπορούσαν να απουσιάσουν, δούλευαν οι δούλοι στα χωράφια, και γιατί ήταν άκρως ανταγωνιστικοί και λάτρευαν τη νίκη, την επιτυχία – ποθούσαν διακαώς και να τη βλέπουν και να την αποσπούν, να την κερδίζουν. Κατά συνέπεια, η απάντηση στο ερώτημα “γιατί κάθε τέσσερα χρόνια;” είναι εύλογη: δεν θα ήθελαν να υποστούν την ταλαιπωρία και τα έξοδα κάθε χρόνο! Γιατί όμως στην Ολυμπία; Γιατί το 776 π. Χ. διεξάχθηκαν πρώτη φορά οι αθλητικοί αγώνες με αθλητές πέραν της Ηλείας; Γιατί το πρώτο και για 41 Ολυμπιάδες (164 χρόνια!) το μόνο αγώνισμα ήταν ο δρόμος ταχύτητας, το στάδιον (144 μέτρα);
ΘΑ διατυπώσω ένα εύλογο ερώτημα που θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε πόσο παράδοξο είναι το γεγονός της διεξαγωγής των αθλητικών αγώνων στη δυτική Πελοπόννησο, και προς το κέντρο της, στη νότια Ηλεία, πολύ κοντά και στη Μεσσηνία και στην Αρκαδία – και στη Λακωνία, κατά κάποιο τρόπο. Γιατί αυτοί οι αθλητικοί αγώνες στους οποίους συμμετείχαν όλες οι πόλεις δεν διεξάγονταν στη Μίλητο ή στην Σμύρνη της Ιωνίας, γιατί δεν διεξάγονταν σε κάποιο νησί των Κυκλάδων, κάπου στο κέντρο του ζωτικού χώρου της αρχαίας ελληνικής κοινωνίας, που ήταν η ανατολική ελλαδική χερσόνησος, τα νησιά του Αιγαίου, της Κρήτης συμπεριλαμβανομένης, και τα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας; Δεν θα απέφευγαν με αυτόν τον τρόπο ταλαιπωρία και έξοδα; Γιατί λοιπόν να τραβιούνται στην άκρη του κόσμου (τους), σε μια αραιοκατοικημένη περιοχή και ήσσονος σημασίας ως προς τις οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές και καλλιτεχνικές εξελίξεις; Δεν είναι μυστήριο; Τι λέτε;
ΧΙΟΝΙΣΕ πάνω στο βουνό!
ΘΑ απαντήσω σήμερα, αν προλάβω, σε αυτό το ερώτημα. Και να για να το κάνω αυτό θα θέσω κάποια άλλα ερωτήματα, εστιάζοντας την προσοχή μου στη λέξη Ολυμπία. Σε τι αναφέρεται αυτή η λέξη; Σε κάποια πόλιν; Όχι, δεν υπάρχει πόλις με το όνομα Ολυμπία. Μήπως στην περιοχή; Ναι, σε αυτή την περιοχή – αλλά δεν είναι αυτή η σωστή απάντηση, διότι δεν ήταν αυτή η αρχική σημασία της λέξης, δεν ήταν αρχικά τοπωνύμιο. Έχει κάποια σχέση με τον Όλυμπο; Ναι, είναι ένα επίθετο που παράγεται από τη λέξη Όλυμπος. Ολύμπιος, Ολυμπία. Το επίθετο Ολύμπιος μας λέει κάτι; Ναι, ναι, πάρα πολλά! Εάν ήμασταν αριστοκράτες της εποχής και ακούγαμε τους αοιδούς να αφηγούνται την Ιλιάδα, θα ακούγαμε πολύ συχνά το επίθετο Ολύμπιος, στο αρσενικό και ουδέτερο γένος. Ολύμπια δώματα (10 φορές), είναι η κατοικία των θεών στη κορυφή του Ολύμπου. Ολύμπιοι (2) είναι χαρακτηρισμός των θεών. Ολύμπιος (16) και Ολυμπίου (1) είναι χαρακτηρισμός του Διός, η κλητική Ολύμπιε (4) προσφώνησή του – συνολικά, 33 φορές. Δεν διαβάζουμε επίθετο θηλυκού γένους (Ολυμπία) – ούτε στην Οδύσσεια.
ΑΦΟΥ λοιπόν είναι επίθετο, θα πρέπει να χαρακτηρίζει κάποιο ουσιαστικό. Το ουσιαστικό αυτό ήταν ευκόλως εννοούμενο για αυτούς, όχι όμως και για μας. Όταν εμείς σήμερα λέμε λαϊκή, εννοούμε αγορά, κι όταν λέμε πλατεία, εννοούμε οδός: λαϊκή αγορά, πλατεία οδός. Ολυμπία – ; Εδώ σας θέλω, μάγκες μου και μαγκιόρες μου; Πώς θα ανακαλύψουμε το ουσιαστικό που εννοείται; Να ζητήσουμε τη βοήθεια κάποιου πανεπιστημιακού; Δεν θα ξέρει, κατά πάσα πιθανότητα, ούτε κάν θα περνάει από το μυαλό του το όλο ζήτημα που ανακινήσαμε και ερευνούμε. Είμαστε απολύτως βέβαιοι ότι η λέξη που ψάχνουμε είναι θηλυκού γένους.
ΑΣ θέσουμε τώρα ένα άλλο ερώτημα, θα μας βοηθήσει να ανακαλύψουμε τη λέξη που εννοείται. Πώς θα μεταφράζαμε, μάλλον, πώς θα ερμηνεύαμε τη λέξη Ολυμπία; Ποια είναι η υπαινικτική, υπονοούμενη σημασία της, η παραδήλωσή της; Ο υψηλός ‘Ολυμπος, ως ο τόπος κατοικίας των αθανάτων, δηλαδή, ισχυρών θεών, είναι σύμβολο της ισχύος και ο Ολύμπιος Ζεύς, είναι ο ισχυρότερος από τους αθανάτους θεός. Δεν ξεχνάμε ότι το παρατσούκλι του Περικλέους ήταν Ολύμπιος, δηλαδή ο πιο ισχυρός από όλους, ο πιο επιφανής, ο πιο διάσημος, ο πιο έξοχος, ο πιο λαμπρός. Αν και δεν ξέρουμε, ακόμα, ποια λέξη θηλυκού γένους εννοούσαν, είναι βέβαιο ότι αυτή ήταν κάτι που αναφερόταν σε κάτι ισχυρό, πλούσιο, επιφανές, λαμπρό, έξοχο, διάσημο. Και ήταν όλα αυτά γιατί γινόταν από πλούσιος, ισχυρούς, επιφανείς, λαμπρούς, έξοχους άνδρες. Τι ήταν αυτό που γινόταν;
ΑΛΛΟ ένα ερώτημα. Ανοίγουμε τον χάρτη και βλέπουμε που βρισκόταν η Ολυμπία. Τι θα παρατηρήσουμε; Θα δούμε ότι ήταν κοντά στον Αλφειό ποταμό. Γιατί ήταν κοντά στον Αλφειό; Αλφειός σημαίνει πλούσιος και ήταν το μόνο ποτάμι που ήταν διαρκούς ροής, είχε δηλαδή νερό και το καλοκαίρι. Στην Ολυμπία συγκεντρώνονταν για λίγες μέρες το χρόνο από τις γύρω περιοχες, αρχικά, και κάθε τέσσερα χρόνια από όλες τις πόλεις, εκατοντάδες στην αρχή και χιλιάδες μετά, άνδρες με τους δούλους τους (ταξίδευαν πάντα με τη βοήθεια δύο ή τριών δούλων ο καθένας ). Όλοι αυτοί οι χιλιάδες (έφτασαν μέχρι και τις 30.000 σε κάποια Ολυμπιάδα) άνδρες έπρεπε να έχουν πρόσβαση σε νερό, σε πολύ νερό – να πιούνε και να πλυθούν.
ΑΛΛΟ ένα ερώτημα: τι έτρωγαν αυτές οι χιλιάδες των ανδρών όλες αυτές τις μέρες, θεατές και αθλητές; Πίτσα; Αστακομακαρονάδα; Δε νομίζω! Έτρωγαν κρέας! Κάθε μέρα, κρέας ψητό. Πού το έβρισκαν; Από τις ζωοθυσίες. Σφάζονταν εκατοντάδες, χιλιάδες ζώα κάθε μέρα, το αίμα έρρε σαν ποτάμι, μας σφυρίζουν κάποιες μαρτυρίες – θα δούμε τι μας λένε ακριβώς. Τα ζώα αυτά τα πρόσφεραν οι πλούσιοι της περιοχής. Κι όλα αυτά τα κοπάδια των ζώων έπρεπε να πίνουν νερό – και πίνουν πάρα πολύ τα άτιμα, ειδικά τα γελάδια.
ΕΠΙΛΕΧΘΗΚΕ λοιπόν συνειδητά αυτή η τοποθεσία: υπήρχε πρόσβαση σε πολύ νερό και ήταν κοντά στο κέντρο της Πελοποννήσου. Μεταγενέστερα, από τόν 5ο και μετά αιώνα, κατά τη διάρκεια της διεξαγωγής των αθλητικών αγώνων, άρχισε η προσέλευση πολιτικών και φιλοσόφων, που εκφωνούσαν λόγους προς τους χιλιάδες παρευρισκόμενους θεατές. Έχει διασωθεί ενας τέτοιος λόγος – εκφωνήθηκε από τον Δίωνα τον Χρυσόστομο, το 105 π. Χ., και φέρει το όνομα Ολυμπιακός (Ή περί της πρώτης των θεών εννοίας), μια πολυτιμότατη πηγή πληροφοριών για την αρχαία ελληνική θρησκεία και τέχνη. Πώς λέγονταν αυτοί οι λόγοι που εκφωνούνταν στα πλήθη (και των αθλητικών αγώνων); Λέγονταν πανηγυρικοί; Γιατί; Γιατί εκφωνούνταν κατά τη διάρκεια μιας πανηγύρεως. Και τι ήταν η πανήγυρις; Ήταν η συγκέντρωση ( – ήγυρις, αγείρω, αγορά) ενός πλήθους ανδρών, στη περίπτωση της Ολυμπίας (παν-). Γιατί συγκεντρώνονταν αυτό το πλήθος εκεί; Μαζεύονταν για να σφάξουν ζώα και να φάνε; Και μετά να διαξεγάγουν αθλητικούς αγώνες και μετά να έρχονται οι φιλόσοφοι και να ομιλούν προς το πλήθος;
ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ότι η δυτική Πελοπόννησς και η Αρκαδία ήταν περιοχές όπου επιβίωνε ο ποιμενισμός, η κτηνοτροφία ως αποκλειστική επιβιωτική δραστηριότητα. Εκεί ζούσε ο Αυγείας που εξέτρεφε χιλιάδες αγελάδες, με αποτέλεσμα η γη να γεμίσει με καπριές, βουνά οι κοπριές! Εκεί, μας λέει η Οδύσσεια, είχε πολλά κοπάδια ζώων ο Οδυσσεύς, ενώ ο Πολύβιος τονίζει τον πλούτο των κτηνοτρόφων της Ηλείας. Εκεί, στην Ολυμπία, κάθε καλοκαίρι, μαζεύονταν οι πλούσιοι και ισχυροί κτηνοτρόφοι για να πουλήσουν και να αγοράσουν ζώα, επιβήτορες, να συνάψουν σχέσεις και να παντρέψουν τα παιδιά τους. Ήταν λοιπόν μια πλούσια και επιφανής και λαμπρή και διάσημη πανήγυρις, ήταν μια Ολυμπία πανήγυρις. Η Ολυμπία πανήγυρις ήταν αρχικά μια τοπική ζωοπανήγυρη, ένα ζωοπάζαρο – ήδη κατά την μυκηναϊκή εποχή!
ΘΑ επιβεβαιώσω την ανακάλυψη της λέξης πανήγυρις με πανηγυρικό τρόπο. Γνωρίζουμε ότι στην Ολυμπία λατρεύονταν ο Ζεύς, γεν. Διός και Ζηνός, η προσωποποίηση της ισχύος και του πλούτου. Και λογικό είναι, αφού εκεί συγκεντρώνονταν οι πλούσιοι και ισχυροί κτηνοτρόφοι της Ηλείας και μετά όλης της Πελοποννήσου. Μετά πήγαν οι δουλοκτήτες γαιοκτήμονες των απανταχού πόλεων. Και η βοώπις Ήρα, η προστάτις των κοπαδιών! Και ειδικά των βοών, των αγελάδων. Ξέρετε πως αποκαλεί ο Πίνδαρος, ο υμνητης των πλουσιότερων και ισχυρότερων αθλητών νικητών, συγκέντρωση στην Ολυμπία;
Ζηνός αμφί πανήγυριν, δηλαδή στην Ολυμπίαν πανήγυριν – δεν μπορώ να βρω το λεξικό του Πινδάρου για την παραπομπή – πού στο διάολο το έχω βάλει και δεν το βρίσκω.!
ΘΑ το βρω όμως και θα επανέλθω και θα συνεχίσω την έρευνα.